انتخاب برگه

بَرْسیان‌،

DSC05697 DSC05788 DSC05817

 

مَسْجِد ، یکى‌ از آثار برجسته معماری‌ عصر سلجوقى‌ و نشان‌دهنده سیر تحول‌ معماری‌ مسجد در ایران‌. این‌ مسجد و مناره کهن‌ آن‌ در روستای‌ برسیان‌ در بخش‌ مرکزی‌ شهرستان‌ اصفهان‌، و در ۴۵ کیلومتری‌ جنوب‌ شرقى‌ این‌ شهر، در شمال‌ زاینده‌رود واقع‌ است‌.
از برسیان‌ به‌ عنوان‌ یکى‌ از قراء معظم‌ «بَرا آن‌» یاد کرده‌اند. به‌ گفته حمدالله‌ مستوفى‌ اینگونه‌ قراء را با «کمابیش‌ هزارخانه‌ و…» در دیگر ولایات‌ شهر مى‌خوانند (ص‌ ۵۵ -۵۶). برسیان‌ در دوره صفویه‌ به‌ سبب‌ آبادانى‌ و خرمى‌ محل‌ تفرج‌ پادشاهان‌ این‌ سلسله‌ بود (جابری‌، ۴۲۶).
در حال‌ حاضر مسجد برسیان‌ بر پهنه‌ای‌ به‌ وسعت‌ تقریبى‌ ۶۸ ئ ۵۳ متر گسترده‌ شده‌، و شامل‌ِ مجموعه‌ای‌ است‌ از گنبدخانه مسجد عصر سلجوقى‌ و منار واقع‌ بر گوشه جنوب‌ غربى‌ آن‌ و نیز صحنى‌ واقع‌ در بخش‌ شمالى‌ آن‌ که‌ بقایای‌ آثاری‌ از معماری‌ عصر صفوی‌ را بر ۴ جانب‌ خود دارد. یک‌ کاروانسرای‌ صفوی‌ نیز به‌ ابعاد ۴۰ ئ ۵/۵۱ متر در کنار مسجد قرار گرفته‌ است‌ (کلایس‌، ۲۹۴؛ سیرو ۴۴؛ کیانى‌، فهرست‌…، ۱/۷۶، کاروانسراها…، ۲/۶۴).
در میان‌ کتیبه‌های‌ متعدد موجود در این‌ مجموعه‌ چند تاریخ‌ مختلف‌ از دوران‌سلجوقى‌ تا صفوی‌ به‌چشم‌ مى‌ خورد: کهن‌ترین‌تاریخ‌ (۴۹۱ق‌) در بخش‌پایانى‌ کتیبه‌ای‌ به‌ خط کوفى‌ بر فراز مناره‌ که‌ حاوی‌ بخشى‌ از آیه ۷۷ سوره حج‌ (۲۲) است‌، قرار دارد (گدار، ی‌.، «یادداشت‌…۱»، ۳۶۱ ، «یادداشتها…۲»، ۴۰ ؛ هنرفر، «مناره‌…»، ۷۲-۷۳، گنجینه‌…، ۱۷۵؛ نیز نک: بلر، .(۱۷۷-۱۷۹ تاریخ‌بعدی‌، یعنى‌ رمضان‌ ۲۸[۵]، در بخش‌ پایانى‌ کتیبه‌ای‌ است‌ حاوی‌ آیه ۱۸ سوره توبه‌ (۹) به‌ خط کوفى‌ که‌ در قاب‌ اصلى‌ محراب‌ جای‌ دارد. با اینکه‌ در این‌ کتیبه‌ به‌ صراحت‌ تنها از «ساخته‌ شدن‌ محراب‌ و تاریخ‌ فراغ‌ از آن‌» در این‌ سال‌ یاد شده‌ است‌، تقریباً تمامى‌ محققان‌ این‌ نوشته‌ را کتیبه احداث‌ بنای‌ گنبد خانه‌ دانسته‌اند. لایهگچى‌ که‌ سالها بخش‌آخر این‌کتیبه‌ را پوشانیده‌ بود،آسیب‌ جدی‌ به‌ رقم‌ صدگان‌ آن‌ وارد آورده‌ است‌. یدا گدار که‌ اولین‌ بار این‌ متن‌ را در آغاز دهه ۱۹۳۰م‌ قرائت‌ نموده‌، آن‌ را براساس‌ آثار بازمانده‌، ۲۸[۵]ق‌ تشخیص‌ داد (نک: اسمیث‌، «مناره‌…۳»، ۴۱ -۴۰ ، نیز ۳۶ ، طرح‌ .(B اما هنرفر در ۱۳۳۸ش‌، احتمالاً به‌ علت‌ تخریب‌ بیشتر این‌ کتیبه‌ در آن‌ زمان‌، تنها رقم‌ یکان‌ (ثمان‌…) را از این‌ تاریخ‌ بازشناخت‌ («مناره‌…»، ۷۵) و پس‌ از آن‌ نیز ۴۹۸ق‌ را برای‌ آن‌ فرض‌ نمود و کتیبه‌ را براساس‌ این‌ تاریخ‌ مفروض‌ بازسازی‌ کرد (همو، گنجینه‌، ۱۷۶-۱۷۷).

سومین‌ تاریخ‌ در کتیبه‌ای‌ است‌ بر لوحى‌ گچى‌ که‌ بر دیوار سمت‌ قبله‌ و در غرب‌ محراب‌ نصب‌ شده‌ است‌. این‌ کتیبه آسیب‌ دیده ۱۳ خطى‌ از یک‌ سو اشاره‌ به‌ تجدید صحن‌ مسجد دارد و تاریخ‌ ربیع‌الاول‌ ۹۵[؟] و ۱۲ جمادی‌الاول‌ ۹۵[؟] که‌ هر دو در بخش‌ صدگان‌ آسیب‌ دیده‌ است‌، بر آن‌ مشاهده‌ مى‌شود و احتمالاً مربوط به‌ شروع‌ و پایان‌ این‌ فعالیتها بوده‌ است‌. از سوی‌ دیگر در این‌ کتیبه‌ به‌ مادر دو برادر صاحب‌ منصب‌ که‌ از دو پدر بوده‌اند – و شاید به‌ همراه‌ مادر، بانى‌ این‌ تحولات‌ به‌ شمار مى‌آمده‌اند – به‌ نامهای‌ جمال‌الدین‌ محمد بن‌ نجم‌ الدین‌ محمود بن‌ [؟]، و نیز [؟] الدین‌ محمد بن‌ کمال‌الدین‌ [؟] اشاره‌ شده‌ است‌ (اسمیث‌، همان‌، ۳۷ ؛ سواژه‌، «بررسى‌…۱»، ۱۰۵ ، «یادداشتها…۲»، ۱۰۴ -۱۰۳ ؛ شیخ‌ الحکمایى‌، بش: تکمیل‌ قرائت‌). این‌ کتیبه‌ احتمالاً در حدود سده ۸ق‌/۱۴م‌ نگاشته‌ شده‌ است‌.
متأخرترین‌ تاریخ‌ در این‌ مسجد کتیبه‌ای‌ از کاشى‌ به‌ خط ثلث‌ بر پیشانى‌ ایوان‌ جنوبى‌ صحنى‌ است‌ که‌ در دوران‌ صفویه‌ و همزمان‌ با تحولات‌ عمده‌ در آن‌ بنا شد. این‌ کتیبه‌ که‌ بخش‌ اعظم‌ آن‌ از میان‌ رفته‌ است‌، تا ۱۳۱۴ش‌ نام‌ شاه‌ طهماسب‌ صفوی‌، و بانى‌ ایوان‌، خواجه‌ نظام‌الدین‌ احمد بن‌ خواجه‌ عبدالقادر بن‌ شیخ‌ [؟]، و نیز نام‌ کاشى‌ تراش‌ هنرمند دست‌اندر کار تزیین‌ آن‌، سید مهدی‌ بن‌ سید زین‌العابدین‌ کاشى‌ تراش‌ الحسنى‌ را در خود داشته‌ است‌. از سوی‌ دیگر در یکى‌ از الواح‌ تزیینى‌ کاشى‌ که‌ بر دیوار جانبى‌ همین‌ ایوان‌ قرار داشته‌ است‌ و امروزه‌ اثری‌ از آن‌ نیست‌، نام‌ خواجه‌ نظام‌الدین‌ احمد بن‌ عبدالقادر ال […]ی‌ – احتمالاً همان‌ بانى‌ ایوان‌ که‌ در کتیبه اصلى‌ از او یاد شده‌ – نوشته‌ شده‌ بوده‌ است‌ (اسمیث‌، همان‌، ۸ ، تصویر ۵۱ ؛ سواژه‌، «یادداشتها»، .(۱۰۵
تحقیقات‌ درباره این‌ مسجد از دهه ۱۹۳۰م‌ آغاز شد. از میان‌ متقدمان‌ گدار و سواژه‌ دو نظریه مختلف‌ درباره سیر تحول‌ معماری‌ آن‌ ارائه‌کرده‌اند. هردو با استناد به‌کتیبه محراب‌ و بدون‌ در نظر گرفتن‌ اینکه‌ در متن‌ کتیبه‌ تنها سخن‌ از ساخت‌ محراب‌ است‌ و نه‌ مسجد، احداث‌ گنبدخانه‌ را ۲۸[۵]ق‌ یعنى‌ ۳۷ سال‌ پس‌ از ساختمان‌ مناره‌ دانسته‌اند. آندره‌ گدار این‌ بنا را، مسجدی‌ ایرانى‌ از نوع‌ چهار طاقى‌، بنایى‌ منفرد، و سرآغاز دگرگونیهای‌ بعدی‌ مسجد دانسته‌ است‌ («مساجد…۳»، ، III(2)/88 ، III(1)/54 نیز «مساجد…۴»، ۲۱۰ -۱۸۷ )، اما سواژه‌ بنای‌ مناره‌ و گنبدخانه‌ را از جمله‌ الحاقاتى‌ مى‌داند که‌ در دوره سلجوقى‌، یکى‌ پس‌ از دیگری‌، در بخش‌ شبستان‌ مسجد قدیمى‌تری‌ که‌ صحن‌ آن‌ در جای‌ همین‌ صحن‌ مسجد امروزی‌ قرار داشته‌، بنا شده‌ است‌ («بررسى‌»، .(۱۰۳-۱۱۰ اسمیث‌ که‌ میان‌ سالهای‌ ۱۹۳۴ و ۱۹۳۶م‌ به‌ بررسى‌ و مطالعه این‌ بنا پرداخت‌ و سپس‌ تک‌نگاری‌ دقیقى‌ از این‌ مسجد ارائه‌ کرد، در آغاز نظریه گدار را پذیرفت‌ و گنبد خانه‌ را بنایى‌ منفرد در کنار مناره‌،و مسجدی‌ دانست‌ که‌ در میان‌فضایى‌سرباز محصور در دیواری‌ قرار داشته‌ است‌ (همان‌، ۳۹-۴۰ ,۱۴ )، اما پس‌ از چندی‌ با توجه‌ به‌ شواهد معماری‌ و نیز کتیبه مربوط به‌ تعمیر مسجد که‌ سواژه‌ متن‌ آن‌ را قرائت‌ کرده‌ بود،با او هم‌ نظر شد («دو بنا…۵»، ۶ ).بلر نیز، همسو با نظریهسواژه‌، و با توجه‌ به‌متن‌ آیه ۷۷ سوره حج‌ (۲۲) در کتیبه مناره‌،
مسجد برسیان‌   بر این‌ باور است‌ که‌ مناره‌ مى‌بایست‌ در کنار مسجدی‌ کهن‌ که‌ احتمالاً متعلق‌ به‌ سده ۴ق‌ بوده‌ است‌، بنا شده‌ باشد و به‌ عقیده وی‌ در مرحله‌ای‌ دیگر، در ۵۲۸ ق‌ گنبد خانه‌ را به‌ این‌ مجموعه‌ افزوده‌اند (ص‌ ۱۷۹ -۱۷۷ ؛ کلایس‌، ۲۹۳- ۲۹۵).
دقت‌ در ساختار معماری‌ مسجد، مناره‌ و کتیبه‌های‌ موجود در این‌ مجموعه‌ به‌ روشن‌ تر شدن‌ سیر تحول‌ تاریخى‌ آن‌ کمک‌ مى‌کند. هر چند شواهد معماری‌ حاکى‌ از آن‌ است‌ که‌ مناره‌ پیش‌ از گنبد خانه‌ ساخته‌ شده‌، اما هیچ‌ دلیلى‌ بر اینکه‌ این‌ بنا ۳۷ سال‌ پس‌ از آن‌، و همزمان‌ با اتمام‌ محراب‌ احداث‌ شده‌ باشد، وجود ندارد. شواهد معماری‌ در داخل‌ گنبدخانه‌ نشان‌ از عدم‌ تکمیل‌ تزیینات‌ بنا دارد و گویای‌ آن‌ است‌ که‌ کار ساختمان‌ دوران‌ رکود و توقفى‌ را پشت‌ سر گذاشته‌ است‌؛ در حالى‌ که‌ تنها تزیینات‌ محراب‌ تقریباً به‌ طور کامل‌ انجام‌ شده‌ است‌.
تاریخ‌ ۲۸[۵]ق‌ که‌ در انتهای‌ کتیبه قرآنى‌ آن‌ قرار دارد، بیانگر آغاز دوباره عملیات‌ ساختمان‌ و تکمیل‌ محراب‌ آن‌ است‌ (لاله‌، I/220- 222 )؛ ساختمانى‌ که‌ احتمالاً همزمان‌ با ساخت‌ مناره‌ یا کمى‌ پس‌ از آن‌، در اواخر سده ۵ ق‌، و در پى‌ تحولاتى‌ که‌ در بخش‌ مقصوره مساجد کهن‌ ایران‌ صورت‌ مى‌گرفته‌، احداث‌ شده‌ است‌. میان‌ جمادی‌الثانى‌ ۴۷۹ و ذیحجه ۴۸۰ در زمان‌ ملکشاه‌ سلجوقى‌ و به‌ دستور نظام‌الملک‌ وزیر او تغییر شگرفى‌ در بخش‌ مقصوره مسجد جامع‌ پایتخت‌ سلجوقیان‌ در اصفهان‌ رخ‌ داد و نقشه قدیم‌ مسجد در قسمت‌ جنوبى‌ آن‌ با حذف‌ ۲۴ ستون‌ و احداث‌ مقصوره‌ای‌ عظیم‌ تغییر شکل‌ یافت‌. سبک‌ نوین‌ ابداعى‌ در مقصوره نظام‌الملک‌ الهام‌ بخش‌ معماری‌ مساجد و یکى‌ از وجوه‌ مشخصه مساجد دوره سلجوقى‌ شد. پس‌ از آن‌ نقشه مساجد کهن‌ در بخش‌ مقصوره‌ تغییر یافت‌ و چنین‌ گنبدخانه‌ای‌ را در خود جای‌ داد و مساجد نوساز نیز با این‌ نوع‌ مقصوره‌ بنا شدند (نک: ه د، اصفهان‌).
ساختار معماری‌ گنبدخانه تاج‌الملک‌ در اصفهان‌ تشابه‌ بسیار با بنای‌ مقصوره مسجد برسیان‌ دارد. بدین‌ترتیب‌ و به‌ احتمال‌ قریب‌ به‌ یقین‌ احداث‌ مناره‌ در ۴۹۱ق‌ و سپس‌ بنای‌ مقصوره متصل‌ به‌ آن‌ – همزمان‌ یا کمى‌ پس‌ از این‌ تاریخ‌ – به‌ تقلید از گنبد تاج‌الملک‌، از جمله‌ تغییراتى‌ است‌ که‌ در بخش‌ شبستان‌ مسجد کهن‌ برسیان‌ صورت‌ گرفته‌ است‌. به‌ دلیلهایى‌ نامعلوم‌ عملیات‌ ساختمان‌ متوقف‌ گردید و سپس‌ در ۵۲۸ق‌ محراب‌ تزیین‌ شد، اما این‌ فعالیتها ناتمام‌ باقى‌ ماند. در دوران‌ پس‌ از مغول‌ مسجد و صحن‌ آن‌ دوباره‌ تعمیر شد، اما مقصوره آن‌ دست‌ نخورده‌ باقى‌ ماند. در زمان‌ شاه‌ طهماسب‌ صفوی‌ با احداث‌ ایوان‌ تغییراتى‌ در تزیینات‌ صحن‌ مسجد صورت‌ گرفت‌، ولى‌ مقصوره‌ همچنان‌ در حالت‌ نیمه‌ تمام‌ خود باقى‌ ماند و پس‌ از آن‌ نیز هرگز به‌ پایان‌ نرسید. در ۱۳۴۳ش‌، انجمن‌ آثار ملى‌ اعتباری‌ برای‌ تعمیر آثار تاریخى‌ خارج‌ شهر اصفهان‌ اختصاص‌ داد و بدین‌ترتیب‌ مسجد برسیان‌ به‌ وسیله اداره باستان‌شناسى‌ اصفهان‌ تعمیر شد (هنرفر، گنجینه‌، ۸۵۲). سازمان‌ ملى‌ حفاظت‌ آثار باستانى‌ با همکاری‌ «مؤسسه ایتالیایى‌ خاورمیانه‌ و خاوردور۱» میان‌ سالهای‌ ۱۳۵۱ و ۱۳۵۷ش‌/۱۹۷۲ و ۱۹۷۸م‌ به‌ بررسى‌ و نقشه‌برداری‌ و مرمت‌ این‌ مسجد پرداخت‌ («شرق‌…۲»، XXVI/606, XXV/550, XXIV/481, XXIII/425, XXII/389, .(XXVII/466-467

مناره مسجد برسیان‌ از دیرباز از بناهای‌ جالب‌ توجه‌ اصفهان‌ به‌ شمار مى‌آمده‌ است‌. این‌ مناره استوانه‌ای‌ شکل‌ با ارتفاع‌ ۵۵/۳۴ متر بر دایره‌ای‌ به‌ قطر ۷۵/۵ متر بنا نهاده‌ شده‌ است‌. قطر این‌ دایره‌ با کاهش‌ تدریجى‌ در رأس‌ به‌ ۲/۴ متر مى‌رسد (اسمیث‌، «مناره‌ها…۳»، .(۳۱۶-۳۱۷ مناره‌ در قسمت‌ جنوب‌ غربى‌ مقصوره‌ و متصل‌ به‌ آن‌ است‌. راه‌ ورود به‌ آن‌ در دیوار جنوبى‌ مقصوره‌ تعبیه‌ شده‌ است‌. پلکانى‌ مارپیچ‌ امکان‌ دستیابى‌ به‌ بالای‌ مناره‌ را فراهم‌ مى‌آورد. چندین‌ نورگیر به‌ فواصل‌ معین‌ بر بدنه مناره‌ این‌ مسیر را روشن‌ مى‌کنند. ابعاد آجرهای‌ به‌ کار رفته‌ در ساختمان‌ مناره‌ ۲۷ ئ ۲۷ ئ ۵/۵ سانتى‌متر است‌. برای‌ تسهیل‌ در امر ساختمان‌ و چیدن‌ ردیف‌ آجرها بر محیط دایره مناره‌ آجرها به‌ شکل‌ ذوذنقه‌ به‌ اضلاع‌ ۲۷ و ۲۷ و ۲۷ و ۲۲ ئ ۵/۵ سانتى‌متر قالب‌ زده‌ شده‌اند (همو، «مناره‌»، ۱۶ -۱۴ ، طرح‌ .(C
هنرمند معمار توانسته‌ است‌ از طریق‌ تزیینات‌ آجری‌ که‌ از قاعده‌ تا رأس‌ مناره‌ به‌ تدریج‌ و به‌ گونه‌ای‌ موزون‌ بر تراکم‌ آن‌ اضافه‌ مى‌گردد، نگاه‌ بیننده‌ را به‌ فراز مناره‌، جایى‌ که‌ آیات‌ قرآنى‌ بر آن‌ نقش‌ بسته‌، سوق‌ دهد. ۳ بخش‌ متمایز بر نمای‌ خارجى‌ مناره‌ قابل‌ تشخیص‌ است‌. تا ارتفاع‌ حدود ۶ متر آجرها با ردیفهای‌ معمولى‌ چیده‌ شده‌اند. آثار اندک‌ موجود از تزیینات‌ ملاط گچ‌ در بندهای‌ عمودی‌ آجرها نشان‌ از تنها تزیینى‌ دارد که‌ برای‌ این‌ قسمت‌ انتخاب‌ شده‌ بوده‌ است‌. به‌ نظر مى‌رسد که‌ این‌ تزیینات‌ هرگز به‌ اتمام‌ نرسیده‌ باشد. حاشیه‌ای‌ تزیینى‌ از آجرهای‌ تراش‌ داده‌ شده‌ که‌ ترکیبى‌ متناوب‌ از اشکال‌ لوزی‌ و دایره‌ پدید آورده‌ است‌، این‌ بخش‌ را از قسمت‌ دوم‌ و میانى‌ مناره‌ که‌ ارتفاعى‌ حدود ۲۲ متر دارد، جدا مى‌کند. تمامى‌ این‌ بخش‌ با تزیینات‌ هندسى‌ با روش‌ آجرچینى‌ مزین‌ شده‌، و شبکه‌ای‌ از لوزیهای‌ متداخل‌ سراسر آن‌ را پوشانیده‌ است‌. در قسمت‌ کوچکى‌ در پایین‌ این‌ شبکه‌ نوع‌ دیگری‌ از آجرکاری‌ تزیینى‌، ولى‌ بسیار مشابه‌ آن‌ مشاهده‌ مى‌شود که‌ گویای‌ تغییر تصمیم‌ سازندگان‌ در انتخاب‌ نقش‌ در حین‌ ساختمان‌ است‌. بخش‌ سوم‌ و اصلى‌ تزیین‌ در قسمت‌ فوقانى‌ مناره‌ ارتفاعى‌ حدود ۵/۶ متر دارد. در قسمت‌ پایین‌ بر نواری‌ پهن‌ ردیفهای‌ خفته‌ و راسته نامنظم‌ آجر به‌ طور ممتد و تو در تو چیده‌ شده‌ است‌ و آرایه‌ای‌ شبه‌ کوفى‌ بنایى‌ زنجیره‌ای‌ را القا مى‌کند. بر فراز این‌ نوار و در میان‌ دو قاب‌ تزیینى‌، چنانکه‌ گفته‌ شد، کتیبه‌ای‌ آجری‌ به‌ خط کوفى‌ ساده‌ بر پیرامون‌ مناره‌ نقش‌ بسته‌ است‌. تمام‌ متن‌ در یک‌ خط نوشته‌ شده‌، تنها در قسمت‌ انتهای‌ آن‌ کلمه مربوط به‌ رقم‌ صدگان‌ به‌ علت‌ کمبود جا بر خط دوم‌، بر بالای‌ خط اصلى‌ قرار داده‌ شده‌ است‌. مناره مسجد برسیان‌ نمونه‌ای‌ برجسته‌ از مناره‌های‌ شاخص‌ سرزمین‌ ایران‌ پیش‌ از سلجوقى‌ و دوره سلجوقى‌ است‌. مناره‌های‌ مدور مرتفع‌، در یک‌ قطعه‌ یا در چند قطعه مطبق‌ که‌ قطر آن‌ به‌ نسبت‌ ارتفاع‌ به‌ تدریج‌ کاهش‌ مى‌یابد و تناسبى‌ موزون‌ و چشم‌نواز برای‌ این‌ بناها مى‌آفریند. تزیینات‌ متنوع‌ آجر از انواع‌ هندسى‌ و نیز نوشتاری‌ گرداگرد آنها را پوشانیده‌ است‌. انتخاب‌ این‌ آرایه‌ها در جایگاههای‌ مشخص‌ و مناسب‌، و در اندازه‌ها و اشکال‌ حساب‌ شده‌، نسبت‌ به‌ ارتفاع‌ بنا گواه‌ مهارت‌ استادان‌ هنرمند این‌ سرزمین‌ است‌ (نک: لاله‌، ؛ I/220-251 نیز یادداشتهای‌ مؤلف‌).
مقصوره مسجد برسیان‌ بر سطحى‌ مربع‌ با اضلاع‌ داخلى‌ ۳۲/۱۰ تا ۴۸/۱۰ متر و با ارتفاع‌ حدود ۳۰/۱۸ متر ساخته‌ شده‌ است‌. این‌ بنا در مقطع‌ عمودی‌ از ۳ بخش‌ منطقه مربع‌ شکل‌ پایه بنا (۴ دیوار به‌ پهنای‌ حدود ۲ متر و ارتفاع‌ داخلى‌ ۹۰/۶ و خارجى‌ ۱۰ متر)، منطقه کثیرالاضلاع‌ انتقالى‌ میان‌ مربع‌ پایه‌ و دایره گنبد (ارتفاع‌ داخلى‌ ۳۳/۵ و خارجى‌ ۶۰/۱ متر)، و پوشش‌ گنبدی‌ (ارتفاع‌ داخلى‌ ۷۰/۵ و خارجى‌ ۷۰/۶ متر) تشکیل‌ شده‌ است‌. سوی‌ قبله‌ در این‌ بنا با اشتباه‌ ۲۳ و ۲۰ محاسبه‌ شده‌ است‌ (نک: اسمیث‌، «مناره‌»، ۱۳ ، نقشه‌های‌ ۱ و .(۲ مصالح‌ اصلى‌ ساختمان‌ِ مقصوره‌ را آجرهایى‌ در ابعاد ۲۴ ئ ۲۴ ئ ۵/۵ الى‌ ۶ سانتى‌متر تشکیل‌ مى‌دهد. تزیینات‌ هندسى‌ و نوشتاری‌ و نیز گیاهى‌ بنا با قطعه‌های‌ تراشیده آجر و نیز با گچ‌بری‌ شکل‌ گرفته‌ است‌. دهانه‌های‌ سه‌گانه‌ای‌ بر هر یک‌ از دیوارهای‌ شمالى‌، شرقى‌ و غربى‌ رفت‌ و آمد به‌ داخل‌ مقصوره‌ را در گذشته‌ میسر مى‌ساخته‌ است‌. ورودی‌ اصلى‌ با دهانه بزرگ‌تر در وسط دیوار شمالى‌ و ورودیهای‌ جانبى‌ با دهانه کوچک‌تر در دو طرف‌ آن‌ که‌ با ترتیب‌ رو به‌ روی‌ محراب‌ و دو درگاه‌ جانبى‌ آن‌ بر دیوار جنوبى‌ قرار گرفته‌اند، با ایجاد تقارنى‌ خاص‌، بر اهمیت‌ این‌ دو دیوار واقع‌ بر جهات‌ اصلى‌ مقصوره‌ مى‌افزایند. برابری‌ عرض‌ دهانه اصلى‌ در میان‌ دیوار شمالى‌ با عرض‌ کلى‌ محراب‌، و نیز برابری‌ عرض‌ دهانه‌های‌ کوچک‌تر جانبى‌ این‌ دو دیوار با عرض‌ درگاه‌ میانى‌ در دیوارهای‌ شرقى‌ و غربى‌ ترتیبى‌ متناوب‌ و معکوس‌، ولى‌ هماهنگ‌ با سازه‌ها و فضاهای‌ باز ایجاد مى‌نماید. بدین‌ترتیب‌، توانمندی‌ معماران‌ گذشته‌ در برقراری‌ توازن‌ در بنا، با تأکید بر جهات‌ و عناصر اصلى‌ مقصوره‌، هر چه‌ بیشتر نمایان‌ مى‌گردد (اسمیث‌، همان‌، ۲۹-۳۲ ,۱۶ ، نقشه .(۱
تغییرات‌ِ وارد شده‌ در طى‌ قرون‌ متوالى‌ بر گرداگرد مقصوره‌، نماهای‌ خارجى‌ آن‌ را نیز دستخوش‌ تغییراتى‌ نموده‌ است‌. احداث‌ ایوان‌ جنوبى‌ مسجد در دوره صفوی‌ بیشترین‌ آسیب‌ را به‌ جبهه اصلى‌ بنا در سمت‌ شمال‌ آن‌ وارد آورده‌، و آن‌ را از انظار پنهان‌ کرده‌ است‌. در چارچوب‌ فعالیتهای‌ پژوهشى‌ و مرمتى‌ که‌ در دهه ۱۳۵۰ش‌ در مسجد صورت‌ گرفت‌، دو طاق‌نمای‌ تزیینى‌ سلجوقى‌ با کتیبه‌هایى‌ از آجر به‌ خط کوفى‌ ساده‌ (والحمدالله‌ / و لا اله‌ الا الله‌) بر قسمت‌ پایین‌ نمای‌ خارجى‌ دیوار شمالى‌ مقصوره‌ آشکار شد و ویژگى‌ نمای‌ اصلى‌ ورودی‌ مقصوره‌ را در زمان‌ احداث‌ آن‌ نمایان‌ ساخت‌ («شرق‌»، .(XXVI/606
منطقه انتقالى‌ گنبدخانه مسجد برسیان‌ متشکل‌ از دو طبقه ۸ ضلعى‌ و ۱۶ ضلعى‌ است‌ که‌ با استفاده‌ از عناصر قوسى‌ و از طریق‌ گوشه‌سازی‌ از نوع‌ سکنج‌ سه‌ بخشى‌ در طبقه اول‌ و سکنجهای‌ ساده‌ در طبقه دوم‌، امکان‌ تبدیل‌ زمینه مربع‌ را به‌ دایره‌ برای‌ اجرای‌ نهایى‌ پوشش‌ گنبد فراهم‌ آورده‌ است‌ (اسمیث‌، همان‌، ۱۴ ، تصویرهای‌ ۴ و .(۶
معمار مقصوره برسیان‌ در ادامه سنت‌ کهن‌ معماری‌ ایران‌ پیش‌ از اسلام‌ برای‌ قرار دادن‌ گنبد بر فراز بنای‌ چهارگوش‌، تحولات‌ عمده این‌ دستاورد را که‌ ۱۱ سال‌ پیش‌ از آن‌ با ایجاد دو طبقه متمایز اولین‌بار در مقصوره نظام‌الملک‌ در مسجد جامع‌ اصفهان‌ تجربه‌ شده‌ بود، پى‌ گرفته‌ (نک: ه د، ۹/۵، ۲۰۶)، و گنبدی‌ با ۸ تویزه‌ و با قوسى‌ از نوع‌ چهار کمانه سه‌ مرکزی‌ بنا کرده‌ است‌ (لاله‌، II/114 .(I/250-251,
عناصر قوسى‌ به‌عنوان‌ طاقهای‌باربر از نوع‌جناغى‌ چهار کمانه سه‌ مرکزی‌، و طاق‌نماهای‌ تزیینى‌ از همین‌ نوع‌ (همو، ، I/232-250 نیز ، II/105-116 تصویرهای‌ به‌ همراه‌ طاق‌نماهایى‌ از نوع‌ کلیل‌، سطوح‌ بنا در دو بخش‌ مربع‌ پایه‌ و منطقه کثیرالاضلاع‌ انتقالى‌ را پوشانیده‌، و ترکیب‌ موزونى‌ بر سراسر بلندای‌ مقصوره‌ به‌ وجود آورده‌ است‌. محراب‌ این‌ مسجد که‌ از نمونه‌های‌ شایان‌ توجه‌ محرابهای‌ سلجوقى‌ است‌، یکى‌ از نخستین‌ نمونه‌های‌ شناخته‌ شده تزیینات‌ مقرنس‌ آجری‌ در محرابهاست‌. محراب‌ برسیان‌ بر نقشه نیم‌ دوازده‌ ضلعى‌ بنا شده‌، و پهنه یگانه‌ طاق‌نمای‌ آن‌ که‌ بر دو ستون‌ توکار استوار است‌، به‌وسیله ۳ ردیف‌ طاس‌، مزین‌ شده‌ است‌. با دو قاب‌ بزرگ‌ تزیینى‌ که‌ این‌ طاق‌نما را در بر گرفته‌ است‌، این‌ محراب‌ در ساختار کلى‌ آن‌ طولى‌ برابر نیم‌ طول‌ دیوار جنوبى‌ را به‌ خود اختصاص‌ داده‌، و عناصر دیگر این‌ دیوار و دیوارهای‌ دیگر مقصوره‌ را تحت‌الشعاع‌ قرار داده‌ است‌. اختصاص‌ بخش‌ اعظم‌ دیوار جنوبى‌ به‌ محرابى‌ بزرگ‌ در راستای‌ تحول‌ معماری‌ مساجد در دوره سلجوقى‌ قرار دارد.
در مساجد این‌ دوره‌ به‌ تناسب‌ فضای‌ بزرگى‌ که‌ به‌ مقصوره‌ها اختصاص‌ یافته‌، محراب‌ آنها نیز از ابعاد بزرگ‌تری‌ نسبت‌ به‌ محراب‌ مقصوره‌های‌پیشین‌ برخوردار شده‌است‌. بجز مقرنس‌ – که‌ تزیین‌ اصلى‌ محراب‌ مسجد برسیان‌ را تشکیل‌ مى‌دهد – این‌ محراب‌ با آجرکاری‌، گچ‌بری‌ و تزیینات‌ نوشتاری‌، هندسى‌ و گیاهى‌ نیز مزین‌ شده‌ است‌. کتیبه اصلى‌ محراب‌ واقع‌ در قاب‌ بزرگ‌ آن‌، به‌ خط کوفى‌ آجری‌ بر زمینه تزیینات‌ نیمه‌ تمام‌ گچ‌بری‌ گل‌ و بوته‌ است‌. یک‌ نوار باریک‌ آجری‌ که‌ با خط کوفى‌ در کناره داخلى‌ قاب‌ دوم‌ محراب‌ شکل‌ گرفته‌ است‌، آیات‌ ۱ تا ۸ سوره مؤمنون‌ (۲۳) را در بر مى‌گیرد (شیخ‌الحکمایى‌، بش: قرائت‌). بر پهنه قاب‌ دوم‌ محراب‌ زنجیره‌های‌ درهم‌ تنیده آجری‌ ردیفى‌ از ستاره‌های‌ چند پر به‌ وجود آورده‌اند. سطح‌ داخلى‌ آنها، هر چند نیمه‌ تمام‌، با نقش‌ مایه‌های‌ گیاهى‌ و نوشته‌های‌ به‌ خط ثلث‌ و کوفى‌ گچ‌بری‌ شده‌ که‌ حاوی‌ اسماءالله‌ چون‌ «یا حنان‌»، «یا منان‌»، «یا سبحان‌»، «یا الله‌» و «یا دیان‌» است‌. ۶ طاس‌ ردیف‌ میانى‌ مقرنس‌ به‌ ترتیب‌ حاوی‌ جملات‌ «الملک‌لله‌»، «العظمهلله‌»، «القدرهلله‌»، «القوهلله‌»، «المنهلله‌» و «العزهلله‌» است‌ (هنرفر، گنجینه‌، ۱۷۷). بر لوح‌ وسط از الواح‌ شش‌گانه واقع‌ در نیمه پایین‌ طاق‌ محراب‌ و بر پهنه قوس‌ تزیینى‌ سه‌ بخشى‌ آن‌، سوره اخلاص‌ (۱۱۲) به‌ همراه‌ جملات‌ «لااله‌ الا الله‌»، «محمد رسول‌الله‌»، «لیس‌ کمثله‌ شى‌ء»، «و هو السمیع‌ البصیر» به‌ خط کوفى‌ بنایى‌ نوشته‌ شده‌ است‌ (همانجا؛ شیخ‌الحکمایى‌، بش: تکمیل‌ قرائت‌). تزیین‌ لچکیهای‌ طاق‌نمای‌ محراب‌ با نام‌ «الله‌» و «محمد» به‌ خط کوفى‌ بنایى‌ با آجر اجرا شده‌ است‌ (نک: لاله‌، ، I/240-241 نیز ، II/102 تصویر؛ قرائت‌ مؤلف‌). این‌ نمونه‌ یکى‌ از نخستین‌ نمونه‌های‌ شناخته‌ شده‌ از این‌ نوع‌ خط به‌ شمار مى‌آید که‌ پس‌ از آن‌ و تا به‌ امروز بسیار رایج‌ بوده‌، و مورد استفاده‌ قرار گرفته‌ است‌.
بجز تزیینات‌ نوشتاری‌ محراب‌ کتیبه‌های‌ دیگری‌ نیز قسمتهای‌ مختلف‌ مسجد را آراسته‌ است‌. روبه‌روی‌ محراب‌ و بر درون‌سوی‌ طاق‌ درگاه‌ِ ورودی‌ِ اصلى‌ِ مقصوره‌ کتیبه‌ای‌ آجری‌ به‌ خط کوفى‌ قرار دارد که‌ آیه‌های‌ ۱۴ و ۱۵ سوره مؤمن‌ (۴۰)، بر آن‌ نقش‌ بسته‌ است‌ (شیخ‌الحکمایى‌، بش: قرائت‌ برای‌ اولین‌ بار). این‌ کتیبه‌ دورتادور یک‌ نوار مرکزی‌ شامل‌ تزیینات‌ آجری‌ هندسى‌، همانند آنچه‌ بر فراز مناره این‌ مسجد مشاهده‌ مى‌شود و یک‌ آرایه شبه‌ کوفى‌ بنایى‌ زنجیره‌ای‌ را القاء مى‌کند، چرخیده‌ است‌. امروزه‌ نیمى‌ از یک‌ کتیبه‌ به‌ خط کوفى‌ ساده‌ از آجر – که‌ در گذشته‌ به‌ دور قاعده گنبد مى‌گشته‌ – آغاز سوره فتح‌ (۴۸) را تا جایى‌ که‌ اینک‌ مشخص‌ نیست‌، در بر دارد. تزیینات‌ مقصوره‌ در زمان‌ ساخت‌ و پس‌ از آن‌ هر چند پایان‌ نیافت‌، لیکن‌ تا بدانجا پیش‌ رفت‌ که‌ جایگاه‌ برخى‌ از آنها مشخص‌ گردد. بدین‌ترتیب‌ در داخل‌ مقصوره‌ بر هر یک‌ از دو درگاه‌ جانبى‌ دیوارهای‌ شمالى‌ و جنوبى‌ و نیز بر درگاه‌ میانى‌ هر یک‌ از دیوارهای‌ شرقى‌ و غربى‌، به‌ تقلید از الواح‌ کتیبه‌های‌ گنبد تاج‌الملک‌ در مسجد جامع‌ اصفهان‌، در مجموع‌ ۶ لوح‌ برای‌ قرار دادن‌ کتیبه‌هایى‌ که‌ هرگز نوشته‌ نشد، جای‌ گرفته‌ است‌ (یادداشتهای‌ مؤلف‌).
در آثاری‌ که‌ از دوره صفوی‌ در صحن‌ این‌ مسجد باقى‌ است‌، بجز نوار اصلى‌ کتیبه‌ در ایوان‌ جنوبى‌ که‌ از آن‌ یاد شد، بقایای‌ طرح‌ کتیبه‌ای‌ دیده‌ مى‌شود که‌ در داخل‌ یک‌ شمسه‌ به‌ شکل‌ ستاره بزرگ‌ ده‌ پر بر وسط پهنه طاق‌نمای‌ تزیینى‌ فوقانى‌ دیوار جنوبى‌ ایوان‌ قرار دارد و کلمات‌ «…الشهیدبکربلا و على‌بن‌ …»برآن‌نقش‌بسته‌(هنرفر، گنجینه‌،۱۷۸).
بجز عناصر معماری‌، چون‌ عناصر قوسى‌ در طاقها و طاق‌نماها و مقرنسها و نیز کتیبه‌ها و نقش‌ مایه‌های‌ گیاهى‌ در تزیین‌ مقصوره سلجوقى‌ مسجد برسیان‌، تزیینات‌ هندسى‌ ناتمامى‌ نیز در این‌ بنا مشاهده‌ مى‌شود. این‌ مسجد و مناره آن‌ به‌ شماره ۲۶۵ به‌ ثبت‌ تاریخى‌ رسیده‌ است‌ (مشکوتى‌، ۲۸).
مآخذ: جابری‌انصاری‌، حسن‌، تاریخ‌اصفهان‌، به‌کوشش‌ جمشیدمظاهری‌، ۱۳۷۸ش‌؛ حمدالله‌ مستوفى‌، نزههالقلوب‌، به‌ کوشش‌ محمد دبیرسیاقى‌، تهران‌، ۱۳۳۶ش‌؛ سیرو، ماکسیم‌، راههای‌ باستانى‌ ناحیه اصفهان‌ و بناهای‌ وابسته‌ به‌ آنها، ترجمه مهدی‌ مشایخى‌، تهران‌، ۱۳۵۷ش‌؛ شیخ‌الحکمایى‌، ع‌.، یادداشتهای‌ مربوط به‌ قرائت‌ کتیبه‌ها خطاب‌ به‌ مؤلف‌؛ قرآن‌ کریم‌؛ کلایس‌، ولفرام‌، «گزارش‌ سفرهای‌ باستان‌شناسى‌ سال‌ ۱۹۷۱م‌ در ایران‌»، گزارشهای‌ باستان‌شناسى‌ در ایران‌، ترجمه سروش‌ حبیبى‌، تهران‌، ۱۳۵۴ش‌؛ کیانى‌، محمد یوسف‌ و ولفرام‌ کلایس‌، فهرست‌ کاروانسراهای‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌؛ همان‌ دو، کاروانسراهای‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۳ش‌؛ مشکوتى‌، نصرت‌الله‌، فهرست‌ بناهای‌ تاریخى‌ و اماکن‌ باستانى‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۴۹ش‌؛ هنرفر، لطف‌الله‌، گنجینه آثار تاریخى‌ اصفهان‌، تهران‌، ۱۳۵۰ش‌؛ همو، «مناره‌ و مسجد برسیان‌»، باستان‌شناسى‌، تهران‌، ۱۳۳۸ش‌، شم ۳ و ۴؛ یادداشتهای‌ مؤلف‌؛