انتخاب صفحه

دریاچه نمک

1254 (3) HPIM0184 IMG_0779 IMG_0810
هنگامى که از بخش جنوبى تالاب و از روستاى خارا به طرف تالاب پیش مى‌رویم، ابتدا یک پوشش گیاهى شامل گز و قیچ مشاهده مى‌شود که با گذر از آن به یک منطقه بیابانى با شن‌هاى روان مى‌رسیم و پس از آن مى‌توان پهنه‌هاى وسیعى از نمک‌زارها و بلورهاى نمک را مشاهده کرد که بر اثر تبخیر شدید آب شور در حواشى آن بر جاى مانده‌اند. اما این شرایط سخت محیطى با رنگ قرمز جلبک‌هایى که در بین نمکزارها گسترش‌ دارند، جلوه‌هاى زیبا و حیرت‌انگیزى را به وجود آورده است. به علت فراوانى نمک حاصل از تبخیر آب معدن نمک خارا در این منطقه فعال بوده و با وسایل مکانیکى نمک را استخراج و جهت مصارف صنعتى منتقل مى‌کنند. تالاب گاوخونى از لحاظ ویژگى‌هاى مرفولوژیکى از پلایاى مرکزى ایران محسوب مى‌شود. اصطلاح پلایا براى اولین بار توسط روسل به کار رفت و همزمان با روسل، گیلبرت اولین زمین‌شناسى بود که پلاى گریت‌ بیسین را مورد مطالعه قرار داد. پلایا نواحى پست و لم‌یزرع و بیابانى است که هرز‌آب مناطق مجاور در ا» جمع مى‌شود و چون یک ناحیه بسته است، دریاچه موقتى را تشکیل مى‌دهد. کرینسلى (۱۹۷۰) ضمن مطالعاتى که روى پلایاى ایران انجام داده، ۶۰ پلایا را شناسایى کرده که پلایاى ورزنه (گاوخونى) یکى از آنها مى‌باشد. طبق نظر وى پلایاى ورزنه حدود ۵۵۰ کیلومتر مربع وسعت داشته که ۲۵ % آن را جلگه رسى و ۷۵ % آن را دریاچه فصلى تشکیل مى‌دهد که به آن دریاچه لجنى یا باتلاق نیز مى‌گویند. بر اساس این مطالعات پلایاى ورزنه شامل واحدهاى زیر است که در حقیقت سیماى ظاهرى منطقه گاوخونى را تشکیل داده و با توجه به آنها از نظر جغرافیایى زیستى و بوم‌شناختى در ارتباط با پراکندگى فون و فلور منطقه حایز اهمیت مى‌باشد
معدن نمک گاوخونی مجاور شهر حسن آباد و روستای خارا از جمله معادن نمک زایشی کشور می باشد. از نظر وسعت و سهولت بهره برداری یکی از معادن بزرگ کشور به شمار می رود. حدود شصت درصد از نمک خوراکی کشور و نیز بیست درصد از نمک صادراتی از معدن نمک جرقویه علیا تأمین می شود. خلوص نمک این دریاچه ۹۰% است.
در معدن نمک گاو خونی منابع مهم و فراوان از پتاس وجود دارد چه در آنیلو مورد بهره برداری قرار خواهد گرفت و تحقیقات اولیه جهت استحصال آن انجام گرفته است.
در منطقه جرقویه علیا استعداد و زمینه فناوری نمک و مشاغل مرتبط با آن نظیر بسته بندی، تصفیه و … وجود دارد.

پلایا:
درپست‌ترین مناطق بعضی از حوضه‌های ابریز دشتهای مسطحی با مشخصات ویژه تشکیل می‌گردند که اصطلاحا به این مناطق پلایا گفته می‌شود. پلایا عمدتا در مناطق خشک و نسبتا گرم و کم باران قرار گرفته‌اند واغلب توسط رسوبات دریاچه‌ای (تناوب لایه‌های رس، سیلت و نمک) پوشیده شده‌اند.
بطور کلی درفصول پر باران سطح پلایا یا بخشی از آن ممکن است به صورت دریاچه دایم یا فصلی کم عمق پوشیده شده از آب دیده شوند، به عبارت دیگر سطح آب زیرزمینی در مواقع خشک، درعمق کمی (معمولا ۳۰ سانتیمتر تا یک متر از سطح پلایا) قرار گرفته و در مواقع پر باران بر حسب میزان بارندگی، سطح آب زیرزمینی بالا آمده و در نقاط پست‌تر پلایا، تشکیل دریاچه‌های کم عمق را می‌دهند. معمولا درشرایط جوی عادی (کم باران) پلایا از نظر شکل سطحی از حاشیه به مرکز تشکیل شده است از، مخروط افکنه‌های حاشیه، پهنه‌های رسی، زون مرطوب و باتلاقی، پیوسته نمکی و دریاچه‌های فصلی، که این مجموعه تشکیل یک پلایا را می‌دهند. مسائل هیدرولوژیکی، آب و هوا و وضعیت زمین‌شناسی سنگهای اطراف و سنگ کف کنترل کننده شرایط حاکم بر پلایا است، بطوری که عمدتا دو عامل آب زیرزمینی و میزان کانیهای محلول در آن که توسط میزان نزولات جوی کنترل می‌شوند، زوناسیون موجود در پلایا را باعث می‌شوند. دو زون مخروط افکنه وپهنه‌های رسی که حواشی یک پلایا را تشکیل می‌دهند، ناشی از قوامین حاکم بر رسوبگذاری در دشتها است که در آن دانه‌بندی رسوبات از حاشیه به داخل ریزتر می‌شوند که در این دو زون سطح آب زیرزمینی در مناطق دانه‌ای پایین و به تدریج در پهنه‌های رسی به سطح زمین نزدیک شده و در زون مرطوب سطح آب زیرزمین تلاقی می‌نماید که تشکیل زون مرطوب باتلاقی را می‌دهند.
زون پوسته نمکی (عمدتا متشکل از یک لایه کلرور سدیم) درواقع توده شورابه دریاچه‌ای است که به دلیل اشباع بودن از املاح (کلرور سدیم) و تبخیر بالا، به صورت یک لایه سخت نمک در سطح این بخش تشکیل یافته است. آب زیرزمینی درپوسته نمک سطحی به صورت شورابه اشباع در خلل و خرج بین کریستالهای آن قرار گرفته که تشکیل سفره آب زیرزمینی فوقانی در پلایا را داده که به آن شورآبه بین کریستالی اطلاق می‌گردد.
سطح ایستابی شورابه زیرزمینی در پوسته نمکی پلایا در مواقع آب و هوای خشک و عادی معمولا در عمق ۱۰ تا ۳۰ سانتیمتری سطح پوسته نمک قرار گرفته ولی در مواقع پر باران و شارژ غیر عادی، سطح آب بالا آمده و در بعضی از مناطق پلایا تشکیل دریاچه‌های کم عمق فصلی را می‌دهند.
در پلایا معمولا به دلیل دوره‌های یخچالی علاوه بر پوسته نمک سطحی، چند لایه نمک که به وسیله طبقات گل دریاچه‌ای از یکدیگر جدا می‌شوند در اعماق مختلف دیده می‌شوند که این پدیده باعث شده رسوبات دریاچه‌ای در پلایا عمدتا از دو بخش فوقانی و متشکل از تناوب نمک و گل و بخش تحتانی متشکل از طبقات گل، رس و سیلت تا سنگ کف تشکیل شوند.
نمکهای جامد تا محلول درشورابه پلایاها چه به صورت شورابه سطحی یا شورابه زیرزمینی که ترکیب آنها متاثر از جنس سنگهای سازندهای موجود در کل حوضه آبریز می‌باشند، بر حسب میزان حلالیت و درجه اشباع خود تشکیل زوناسیون ترکیبی را در پلایاها می‌دهند، بطوریکه شورابه زیرزمینی پدیده‌ها که از حاشیه به طرف داخل لب شور تا اشباع تغییر می‌کنند به ترتیب از تیپ کربناته شروع شده و به تدریج تبدیل به شورابه تیپ سولفات کلسیم (تشکیل دهنده پهنه‌های گچ تبخیری سطح حاشیه بعضی از پلایاها)، شورابه تیپ سولفات سدیم (تشکیل دهنده زدن سولفات دو سود حاشیه‌ای)، شورابه تیپ کلرور سدیم (تشکیل دهنده پوسته نمکی) و سرانجام شورابه تیپ کلرور پتاسیم و منیزیم و کلسیم دیده می‌شوند. در شورابه تیپ اخیر به دلیل حلالیت زیاد و عدم اشباع، این ترکیبات به صورت یونهای Ca, mg, Sou, Na و در موارد نادر NO3, Br, I, B در شورابه بین کریستالی درخلل و خرج پوسته نمکی تشکیل می‌شوند. البته ممکن است به دلیل اشباع شورابه از یونهای فوق در بعضی پلایاهای نادر، ترکیبات سدیم، پتاسیم، منیزیم، کلسیم، بر، برم و نیترات به صورت لایه‌های جامد همراه با نمک طعام تشکیل ذخایر معدنی قابل بهره‌برداری را در بین لایه‌های نمکی رسوبات دریاچه‌ای بدهند که عمده ذخایر سولفات دو سود پتاس و برجهان از این تیپ می‌باشند.
به طور کلی شورابه مدل قابل بهره‌برداری از نظر املاح تبخیری به ۳ صورت دیده می‌شوند:
۱-شورابه‌های دریاچه‌های آب شور یا اشباع
۲-شورابه‌های بین کریستالی در بین پوسته‌ها یا لایه‌های نمکی دریاچه‌های نمک خشک که ممکن است لایه‌های نمکی دارای شورابه بین کریستالی، به صورت سطحی بوده یا به صورت لایه‌های عمقی در بین رسوبات دریاچه‌ای قرار گرفته باشند.
این نوع شورابه‌ها اغلب اشباع می‌باشند، به علاوه لایه‌های نمکی، خود نیز ممکن است از کانیهای با ارزش املاح تبخیری تشکیل شده باشند که شکل جامد ذخایر املاح تبخیری را تشکیل می‌دهند.
۳-سفره‌های آب زیرزمینی شور یا لب شور حاشیه دشتها و پلایاها
امکان وجود این سه تیپ ذخایر شورابه‌ای و لایه‌های نمکی در ایران وجود دارد، نمونه شاخص اول دریاچه ارومیه می‌باشد که از نظر ترکیب شیمیایی و موقعیت شباهت زیادی به (Grate Salt Lake) دارد. شورابه‌های تیپ دوم را در بیش از ۶۰ پلایا (دریاچه‌های نمک خشک) که در سرتاسر ایران گسترش دارند می‌توان دید که نمونه‌های بارز آن دریاچه نمک قم، کویر بزرگ، مرداب گاوخونی و پلایاهای ابرقو می‌باشد. شورابه‌های تیپ سوم درحاشیه‌های کویرهای ایران و بسیاری از مناطق خشک به صورت سفره زیرزمینی آب لب شور گسترش دارند.
نمونه بارز از دو تیپ شورابه اول شامل دریاچه نمک دریوتا و خلیج بخار (تیپ اول) و دریاچه سیرلز (تیپ دوم) در آمریکاکه مورد بهره‌برداری گسترده املاح تبخیری می‌باشند که بررسی این ذخایر نشان می‌دهد که شباهت زیادی با دریاچه ارومیه (تیپ ۱) و اکثر پلایاهای ایران (مشابه Sears Lake یا تیپ دوم) دارد و به دلیل همین شباهت انجام بررسی‌های سیستماتیک جهت آگاهی از ترکیب شیمیایی دریاچه‌های شور ایران به ویژه در اعماق مختلف آن و امکانات بهره‌برداری آنها را ضروری می‌نماید.