انتخاب صفحه

بخش‌ جرقویه علیا ،

واقع‌ در جنوب‌ شرق شهرستان‌ اصفهان‌، از شمال‌ به‌ بخش‌ جلگه‌، از مشرق‌ به‌ بخش‌ خِضرآباد (در شهرستان‌ یزد)، از جنوب‌ به‌ بخش‌ مرکزی‌ شهرستان‌ آباده‌ و از مغرب‌ به‌ بخش‌ جرقویه سفلا محدود می‌شود و مشتمل‌ است‌ بر دو دهستان‌ (جرقویه علیا و رامشِه‌) شانزده‌ آبادی‌ (عمدتاً در دشت‌) و یک‌ شهر به‌ نام‌ حَسن‌آباد که‌ مرکز بخش‌ است‌. باتلاق‌ گاوخونی‌ * در جنوب‌شرقی‌ بخش‌ قرار دارد. کوههای‌ مهم‌ آن‌ عبارت‌اند از: کوه‌ گِله‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ۵۱۰ ، ۲ متر)، چاهِ خَزانه‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ۹۷۶ ، ۱ متر)، چاهِ گَز (بلندترین‌ قله‌ ح ۸۵۰ ، ۱ متر)، چاهْسُرخ‌ (ارتفاع‌ ح ۸۵۰ ، ۱ متر)، چپ‌ رُوَند (بلندترین‌ قله‌ ح ۸۲۰ ، ۱ متر) و میان‌بای بزرگ‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ۴۷۰ ، ۱ متر)، که‌ در حاشیه غربی‌ باتلاق‌ گاوخونی‌ واقع‌ است‌ (جعفری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۸۷ـ۱۸۹، ۴۷۹، ۵۲۳). رود فصلی‌ ایزدخواست‌ به‌ طول‌ حدود ۱۲۵ کیلومتر، با جهت‌ شمال‌شرقی‌، که‌ در بخش‌ جرقویه علیا چشمه‌ریزه‌ نام‌ دارد، پس‌ از آبیاری‌ آبادیهای‌ رامشه‌، اِسفَنداران‌ و حسین‌آباد، در حدود ۱۱۰ کیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ اصفهان‌ به‌ باتلاق‌ گاوخونی‌ می‌ریزد. رود فصلی‌ دیگری‌ به‌ نام‌ «سِه‌ گنبد»، به‌طول‌ حدود ۸۵ کیلومتر، با جهت‌ کلی‌ شمالی‌، نیز پس‌ از آبیاری‌ زمینهای‌ بخش‌، به‌ باتلاق‌ گاوخونی‌ می‌ریزد (همان‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۱۷، ۲۸۱). این‌ بخش‌، از گیاهان‌، گونِ کتیرا، گیاهان‌ دارویی‌ و پوشش‌ گیاهی‌ برای‌ چرای‌ دام‌ دارد و از جانوران‌ گرگ‌، شغال‌، روباه‌، آهو، خرگوش‌ و بزکوهی‌ در آن‌ یافت‌می‌شود.اهالی‌ به‌زراعت‌، باغداری‌، دامداری‌ و بافت‌ قالی‌ با طرحهای‌ نائینی‌ و قمی‌ و نیز کرباس‌بافی‌ اشتغال‌ دارند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌۷۲، ص‌۴۹؛ شفیعی‌ نیک‌آبادی‌، ص‌۲۱۵). آب‌مصرفی‌ اهالی‌ از رود،چشمه‌،قنات‌وچاه‌ تأمین‌ می‌شود. محصولاتی‌ از قبیل‌ گندم‌، جو، پنبه‌، ارزن‌، چغندر قند، تره‌بار و از فرآورده‌های‌ باغی‌، بادام‌ در آن‌ به‌عمل‌ می‌آید ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌۷۲، ص‌۱۰، ۴۹، ۹۱، ج‌۸۱، ص‌۷). در این‌ بخش‌ معادنی‌ وجود دارد، از جمله‌: معادن‌ نمک‌ در سه‌ کیلومتری‌ شمال‌ آبادی‌ دستجرد (ح ۱۲۰ کیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ شهر اصفهان‌) و آبادی‌ رامشه‌ (۵۹ کیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ شهرضا)، سنگ‌ مس‌ در مغرب‌ حسن‌آباد، سنگ‌ مرمر در مشرق‌ حارث‌آباد، و نیز معادن‌ سنگ‌ ساختمانی‌ و سنگ‌ آهک‌ (همان‌، ج‌ ۷۱، ص‌ ۶۹، ج‌ ۷۲، ص‌ ۴۹؛ هنرفر، ص‌ ۴۳؛ شفیعی‌ نیک‌آبادی‌، ص‌ ۲۱۸). آبادیهای‌ این‌ بخش‌ با راههای‌ اصلی‌ و فرعی‌ به‌ شهر اصفهان‌، شهر حسن‌آباد و دیگر نقاط‌ استان‌ مرتبط‌ می‌شوند. اهالی‌ آن‌ شیعه‌اند و به‌ فارسی‌ با گویش‌ محلی‌ تکلم‌ می‌کنند. لغات‌ پهلوی‌ نیز در زبان‌ آنان‌ باقی‌ مانده‌ است‌ (جناب‌ اصفهانی‌، ص‌ ۲۴۷). یکی‌ از پوشاکهای‌ زنان‌ این‌ منطقه‌، چادرهای‌ کاملاً سفید است‌. جمعیت‌ بخش‌ جرقویه علیا در سرشماری‌ ۱۳۷۵ ش‌، ۶۸۴ ، ۱۱ تن‌ ذکر شده‌ است‌ که‌ از این‌ میان‌ ۷۳۸ ، ۴ تن‌ (ح ۴۱%) شهرنشین‌ و بقیه‌ روستانشین‌اند. از لحاظ‌ تقسیمات‌ کشوری‌، جرقویه علیا تا قبل‌ از ۱۳۵۵ش‌، به‌ مرکزیت‌ حسن‌آباد، یکی‌ از دهستانهای‌ بخش‌ مرکزی‌ شهرستان‌ شهرضا، از استان‌ دهم‌ (اصفهان‌) بود (ایران‌. وزارت‌ کشور. اداره کل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، ج‌ ۳، ص‌ ۲۶۲؛ رزم‌آرا، ج‌۱۰، ص‌ ۵۵). در تقسیمات‌ کشوری‌ ۱۳۵۵ ش‌، دهستان‌ جرقویه علیا، در بخش‌ جرقویه‌، از توابع‌ شهرستان‌ اصفهان‌ ضبط‌ شده‌ است‌. طبق‌ تصویبنامه هیئت‌ وزیران‌ (ش‌ ۸۰۸ ، ۹۳ ت‌ ۹۰۷) در شهریور ۱۳۶۹، بخش‌ جرقویه‌ به‌ مرکزیت‌ آبادی‌ نیک‌آباد، مشتمل‌ بر دهستانهای‌ جرقویه علیا، جرقویه وسطا، جرقویه سفلا و رامشه‌ تشکیل‌ شد (ایران‌. قوانین‌ و احکام‌، ۱۳۷۰ ش‌، ص‌ ۸۰۳). سپس‌ در تیر ۱۳۷۴، پس‌ از تغییر یافتن‌ نام‌ بخش‌ سفیددشت‌/ سپیددشت‌ (در شهرستان‌ اصفهان‌) به‌ بخش‌ جرقویه علیا، این‌ بخش‌ با دو دهستان‌ به‌ نامهای‌ جرقویه علیا (به‌ مرکزیت‌ حسن‌ آباد) و رامشه‌ (به‌ مرکزیت‌ رامشه‌)، یکی‌ از بخشهای‌ شهرستان‌ اصفهان‌ شد. در همان‌ سال‌ حسن‌آباد به‌ شهر تبدیل‌، و مرکز بخش‌ جرقویه علیا شد (همو، ۱۳۷۵ش‌، ص‌۱۹۴؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌، ۱۳۷۳ ش‌، ص‌ ۷؛ همو، ۱۳۷۴ ش‌، ص‌ ۹؛ همو، ۱۳۸۳ ش‌، ص‌۱۰). از آثار تاریخی‌ آنجاست‌: ویرانه‌های‌ شهری‌ در آبادیهای‌ حارث‌آباد و اسفنداران‌؛ ویرانه‌های‌ شهر و دژی‌ در جنوب‌ و جنوب‌شرقی‌ آبادی‌ دستجرد؛ زیارتگاهی‌ به‌نام‌ امامزاده‌ اسماعیل‌ و مسجدی‌ قدیمی‌، ظاهراً متعلق‌ به‌ دوره صفوی‌ در آبادی‌ مالْواجِرد/ مالْواجِرد (ح ۱۲۹ کیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ اصفهان‌)؛ مسجدجامع‌ و امامزاده‌ای‌ به‌نام‌ سعید در آبادی‌ دستجرد (شفیعی‌ نیک‌آبادی‌، ص‌ ۳۶، ۴۷، ۴۹؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ ۷۲، ص‌ ۴۹، ۹۹). ویرانه‌های‌ شهر قدیمی‌، در آبادی‌ اسفنداران‌ (ح ۶۹ کیلومتری‌ شرق‌ شهرضا) واقع‌ است‌ که‌ آن‌ را مکان‌ شهر قدیمی‌ قولنجان‌/ قولجان‌ دانسته‌اند و استخوانهای‌ متعلق‌ به‌ انسان‌ در آن‌ کشف‌ شده‌ است‌ (جناب‌ اصفهانی‌، ص‌ ۱۹۲؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله‌).